Przez cały rok wracałem z pracy tą samą trasą przez warszawską Pragę. Nie umiałbym powiedzieć, co widziałem po drodze. Ta sama brama, ten sam kiosk na rogu i nawet nie pamiętam, czy przy przystanku rośnie jakieś drzewo. Pewnego wieczoru zrozumiałem, że wcale nie znam własnej okolicy, tylko przez nią przechodzę.
Niedługo potem trafiłem na projekt dokumentujący jedną ulicę w mojej dzielnicy. Ulicazabkowska witryna zbiera zdjęcia, wspomnienia i opowieści o miejscu, które wygląda zupełnie zwyczajnie. Dla mnie stała się przykładem, ile można zobaczyć, gdy ktoś patrzy systematycznie. Zainspirowała mnie do prowadzenia własnych obserwacji.
Nie jestem fotografem ani historykiem. Pracuję w biurze, a obserwowanie okolicy to moje zajęcie od czterech lat. W tym czasie wypracowałem metodę, którą może powtórzyć każdy. Nie wymaga drogiego sprzętu ani specjalistycznej wiedzy, za to wymaga stałej trasy i odrobiny uporu.
Zacznij od jednego odcinka
Częsty błąd to obiecywanie sobie, że będziesz obserwować całą dzielnicę. Tak się nie da. Wybierz odcinek stu metrów, najlepiej na trasie z domu do przystanku albo do sklepu. Ważne, żeby był zawsze ten sam. Wtedy twoja pamięć zaczyna pracować jak porównawcza baza danych.
Krótki odcinek wystarczy w zupełności. Moja trasa liczy około stu pięćdziesięciu metrów. W jej granicach mieszczą się trzy kamienice, dwa sklepy, warsztat rowerowy i przystanek autobusowy. W ciągu dwóch lat zapisałem na niej więcej zmian niż przez poprzednie pięć lat w całej okolicy.
Czego szukać podczas spaceru
Na początku zapisywałem wszystko, co zwracało uwagę. Szybko przekonałem się, że część rzeczy daje więcej informacji niż reszta. Wystarczy ci tych kilka punktów:
- Szyldy w oknach i nad drzwiami. Zamknięty lokal, nowa firma, ten sam właściciel od dwudziestu lat. Każda zmiana szyldu to czyjaś decyzja o przyszłości.
- Godziny szczytu. Mój odcinek rano pełen jest dzieci w drodze do szkoły, wieczorem wracają nim starsi mieszkańcy z zakupami. Po pandemii wieczory wyraźnie ucichły.
- Stan budynków. Rusztowanie, odmalowany parapet, świeżo przycięte drzewo. Detale budowlane mówią więcej niż oficjalne raporty o remontach.
- Ruch rowerów i samochodów. Po zmianie organizacji ruchu przy mojej ulicy rowerzyści przestali omijać przejście, a samochodów na postoju ubyło o połowę.
Nie oceniaj zmian od razu. Zanim uznasz coś za pogorszenie albo poprawę, poczekaj kilka miesięcy. Notuj tylko fakty.
Dobra obserwacja to forma szacunku dla miejsca. Patrzysz wystarczająco długo, żeby zobaczyć, że ulica żyje własnym rytmem, zanim uznasz, że już ją znasz.
Jak zapisywać to, co widzisz
Telefon w zupełności wystarcza. Robię dwa zdjęcia tego samego punktu w odstępie dwóch miesięcy i wrzucam je do wspólnego folderu. Przy każdym zapisuję datę, godzinę i jedno zdanie o zmianie. Nie ufam własnej pamięci, bo pamięć wygładza szczegóły, dlatego polegam na zdjęciach i notatkach.
Warto ustalić stałe punkty fotograficzne. Dobry punkt to coś, co nie zmienia się samo z siebie, na przykład róg kamienicy albo słupek drogowy. Wtedy różnice na zdjęciach pochodzą wyłącznie z otoczenia, a nie z przesuniętego kadru. Po roku masz ciekawy zapis czasu.
Wystarczy mi kilka prostych narzędzi:
- Notatnik papierowy albo aplikacja do notatek. Wybór nie ma znaczenia, jeśli zapisujesz regularnie.
- Osobny album w telefonie na zdjęcia porównawcze. Bez filtrów i bez kadrowania.
- Przypomnienie w kalendarzu co dwa tygodnie. Mnie przypomina w niedzielę po południu, gdy i tak wychodzę na spacer.
Co dalej z tymi zapiskami
Po pierwszym roku robi się z tego archiwum okolicy. Po dwóch latach masz dokument, którego nie powstydziłoby się lokalne muzeum. Nie musisz go nigdzie publikować. Jeśli jednak zechcesz, porównaj swoje notatki z podobnymi projektami dokumentującymi ulice, żeby zobaczyć, jak zmienia się jedno miejsce na przestrzeni dekad. Z takich zestawień często widać, co w twojej okolicy jest wyjątkiem, a co regułą.
Obserwacja ma jeszcze jedną zaletę. Uczy powściągliwości w ocenach. Kiedy w maju otworzyli przy mojej ulicy kolejny bar, byłem wściekły. Pół roku później okazało się, że to on trzyma cały odcinek przy życiu wieczorami. Zapisane fakty pomogły mi pohamować pierwszą reakcję.